میراث جهانی عهدنامه ای است که در سال1972 میلادی برای حفظ آثار تاریخی، طبیعی و فرهنگی بشر که اهمیت جهانی دارند، بین کشورهای عضو سازمان ملل بسته شد،در این عهدنامه ذکر گردید که این آثار متعلق به همه انسانها فارغ از نژاد، مذهب و کشور خاص است و تمام انسانها در حفظ و نگهداری این آثار ارزشمند مسئوول هستند، برپایه این کنوانسیون کشورهای عضو یونسکو می توانند آثار تاریخی طبیعی و فرهنگی کشور خود را نامزد ثبت در میراث جهانی کنند.

از آنجایی که سرزمین ما ایران با چند هزار سال تمدن پویا و باشکوه، نقش بسیار مؤثری در ارتقای فرهنگ بشر داشته است در نخستین سالهای تصویب این معاهده به عضویت میراث جهانی (یونسکو) درآمد. سه سال پس از عضویت درمعاهده میراث جهانی سه اثر شاخص و برجسته ایران با نام های زیگورات چغازنبیل، پرسپولیس (تخت جمشید) و میدان نقش جهان در یونسکو به ثبت رسید و طی سالهای 2003 تخت سلیمان، 2004 پاسارگاد و ارگ بم، 2005 گنبد سلطانیه و 2006 بیستون،  2008مجموعه كليساهاي ارمنيان ايران ،2009 سازه هاي آبي شوشتر 2010 مجموعه خانقاه ،آرامگاه شیخ لطف الله اردبیلی و مجموعه بازار تاریخی تبریز در سال 2011 مجموعه باغ های ایرانی، در سال 2012 برج گنبد کاووس و مسجد جامع اصفهان،در سال 2013 مجموعه کاخ گلستان 13اثر دیگر ی از ایران  بودند که در این فهرست به ثبت رسیدند 

معبد چغازنبيل

زيگورات چغازنبيل در45 كيلومتري جنوب شرقي شهر شوش در استان خوزستان واقع شده است اين معبد در سال1250 پيش از ميلاد توسط پادشاه مقتدر عيلام اونتاش‌‌‌‌‌گال درشهري به نام دوراونتاش بنا شد, شهر دوراونتاش داراي سه حصار تودرتو خشتي بوده است, دروازه اصلي اين شهر بر روي حصار بزرگ در جبهه شرقي قرار داشت، در حد فاصل حصار اول تا حصار دوم كاخ‌‌‌هاي شاهي و درباري و آرامگاههاي سلاطين قرار داشتند و در بين حصار دوم و حصار سوم تصفيه خانه آب چغازنبيل قرار داشت . (بر اساس نظر باستان شناسان اين تصفيه خانه در زمره قديمي‌‌‌‌‌‌ترين تاسيسات آبرساني جهان قرار دارد)

در مركز حصار سوم معبد اصلي، یا همان زيگورات قرار دارد. این زيگورات در ابعاد 105×105 متر،مربع كاملي است كه اضلاع آن درچهارجهت اصلی واقع شده است.


در اصل معبد چغازنبيل در پنج طبقه با ارتفاعی در حدود52 متر بوده است كه امروزه فقط دو طبقه از آن باقي مانده است, طبقات اين معبد بر خلاف همه معابد (زيگورات‌‌‌هاي) بين‌‌‌النهرين كه بر روي هم ساخته شده‌‌‌‌اند, همه از سطح زمين ساخته شده بودند, طبقه پنجم معبد چغازنبيل محل قرار دادن مجسمه وساير هداياي خدايان بوده است, بانی اين معبد آن را به خداي اين شوشيناك خداي شهر شوش اهدا کرده بود, عده‌‌اي می گویند که اونتاشگال پادشاه عیلام آن را تقديم به خداي گال دانسته‌‌‌اند. باستان شناسان در پی کاوش در معبد چغازنبيل 65 آجر كتيبه‌‌‌‌‌دار بدست آوردند كه بر روی همگي نام اونتاش‌‌‌‌گال پادشاه سازنده معبد به چشم می خورد, در اطراف معبد و بر روي كف اصلي دو سكوي مدور ديده مي‌‌‌شود كه سكوي قرباني هستند. شهر دوراونتاش و معبد زيبايش در حمله آشوري‌‌‌ها به رهبري آشورباني‌‌‌‌‌پال در سال 640 پيش از ميلاد نابود شد. معبد چغازنبيل درسال 1979 درفهرست آثار جهاني (يونسكو) قرار گرفت.

• ارگ بم و منظر فرهنگي آن

زلزله وحشتناك سال2003 ميلادي در ایران، توجه همه را به ارزش والای بزرگ‌ترين مجموعۀ خشتي جهان در شهر تاريخي بم جلب نمود. ارگ بم 20 هكتار و منظر فرهنگي بم 492 هكتار مساحت دارد؛ در محوطۀ بسيار بزرگ منظر فرهنگي بم، شمار فراوانی از نخلستان‌ها، قنات‌ها و جاذبه‌هاي طبيعي واقع شده است. درشمال شرقي شهر بم امروزي, در دامنه صخره‌‌‌اي عظيم, قلعه مستحكمي ساخته شده است كه به ارگ بم معروف است, اين قلعه در واقع شهر قديم بم بوده است. سه طرف ارگ بم را باغ‌‌‌‌‌ها, خانه‌‌‌‌‌هاي مسكوني و زمين‌‌‌‌‌‌‌هاي كشاورزي محصور كرده‌‌‌‌‌‌اند وجانب شمالي آن درامتداد رودخانه قرار گرفته‌‌‌است. ارگ بم داراي چهارقسمت بوده است, بر روي حصار شهر قديم 38 برج ديده‌‌‌‌‌‌‌‌باني قرار داشته است, ضلع غربي و ضلع جنوبي به ترتيب 520 و 350 متر و مساحت ارگ در حدود 20000 متر مربع است, ارگ بم چهار حصار تو در تو داشته است., قسمت‌‌‌ هاي مختلف این اثرعبارتند از دروازه‌‌‌‌هاي ورودي, محله‌‌‌ هاي عامه‌‌‌‌‌نشين,سربازخانه وقسمت حاكم‌‌‌نشين.

بيشتر خانه‌‌‌هاي مردم عادي در كنار يكديگر ساخته شده‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌اند و به يكديگر راه دارند, اين ارگ دو مسجد به نام‌‌‌‌‌هاي مسجد‌‌‌‌جامع و مسجد‌‌‌‌‌‌‌حضرت محمد(ص) داشته است. مجموعه بناهاي حاكم نشين را عمارت چهار فصل و خانه تشكيل مي‌‌‌‌‌دادند. عمارت چهار فصل سه طبقه داشته است كه محل استقرار حاكم ارگ بوده است. شواهد و مدارك حاكي از اين مطلب است كه بنا وساخت اوليه ارگ بم به دوران پيش از اسلام باز مي‌‌‌‌گردد, متاسفانه 90% ارگ بم در زلزله سال 1382 ويران شد. ارگ بم درسال 2004 ميلادي در فهرست آثار جهاني (يونسكو) ثبت شد.

• پرسپولیس

تخت جمشيد(پرسپوليس) يكي از مشهورترين آثار و مجموعه‌‌‌هاي دوران باستان به شمار مي‌‌آيد، پرسپوليس در دامنه كوه رحمت در جلگه مرودشت در 30 کیلومتری شهر شيراز قرار دارد.احداث اين مجموعه توسط داريوش پادشاه مقتدر هخامنشي درحدود سال518 آغاز شد ودر دوره حكومت خشايارشاه پسرش و ساير پادشاهان هخامنشي ادامه يافت. مجموعه بناهاي پرسپوليس بر روي صفه‌‌‌‌اي قرار دارند كه مساحت آن حدود125000 مترمربع است.

در مورد كاركرد تخت جمشيد نظرات گوناگوني مطرح است برخي محققان اين مكان را محل اداري حكومت هخامنشي و برخي ديگر پرسپوليس را محل برگزاري مراسم نوروزایرانیان باستان، با حضور سران همه كشورهاي تابعه مي‌‌‌‌‌‌دانند.یکی از مهمترين قسمتهای پرسپوليس تالار آپادانا است. هر ضلع اين تالار5/60 متر است و 36 ستون به ارتفاع حدود20 متر سقف اين تالار را نگه مي‌‌‌داشته است, سرستون‌‌‌‌‌هاي آپادانا به شكل دو گاو پشت به هم بودند , وزن ستونهاي آپادانا در حدود15 تن است,این تالار همچنين داراي سه ايوان است كه هر ايوان نيز 12 ستون داشته است. از ديگر قسمتهاي مهم تخت جمشيد تالارصدستون, كاخ‌‌‌‌هديش, خزانه،دروازه‌‌‌‌ملل وكاخ‌‌‌‌تچراست, پرسپوليس يا پارسه، پايتخت بزرگ هخامنشيان در سال330 ق . م (پيش از ميلادمسيح ( به دست اسكندرمقدوني به آتش كشيده شد و ويران شد و تمام خزينه آن به غارت رفت. و در سال1979 در فهرست ميراث جهاني (يونسكو) قرارگرفت.

( ميدان نقش جهان اصفهان: (ميدان امام

میدان امام (ره) یا نقش جهان در سال1021 هجري‌‌قمري(قرن17 میلادی) به فرمان شاه عباس‌‌‌كبير پنجمين پادشاه صفوي درمركز شهر اصفهان ساخته شد. ميدان امام با ابعاد163×510 متر يكي از بزرگترين ميدان‌‌‌‌هاي آن روز جهان به شمار مي‌‌‌‌رفت.ودر زمان پویایی خود محل بازي چوگان, مشق واحدهاي نظامي, برگزاري جشن‌‌‌‌ها و مراسم ويژه و محل برگزاري نمايش‌‌‌‌‌هاي مختلف در حضور شاه عباس و جانشينان وي بوده است. در اطراف ميدان200 اتاق به يك اندازه و يك سبك در دو طبقه ساخته شده است. اتاق‌‌هاي طبقه زيرين از دو دكان يكي رو به ميدان نقش‌‌جهان و يكي رو به بازار تشكيل شده‌‌‌‌‌اند. عمارت عالي‌‌قاپو در ضلع غربي ميدان نقش‌‌‌جهان, مسجدامام در شمال ميدان و مسجد شيخ لطف‌‌‌الله در شرق و مقابل عمارت عالي‌قاپو قرار گرفته اند. در ضلع جنوبي ميدان نقش‌‌‌‌جهان سر در قيصريه و بازار قرار دارند, زيبايي ميدان نقش‌جهان بارها از طرف سياحان اروپايي همچون تاوارانيه, شاردن, موريه,....مورد تمجيد قرارگرفته است. اين ميدان زيبا در سال 1979 ميلادي در فهرست آثار جهاني قرار گرفت.

• بيستون

بيستون نام كوهي است در 30 كيلومتري شرق شهر كرمانشاه كه جایگاهی ویژه در اسطوره‌های عاشقانۀ ایران دارد. در بيستون و كوه‌هاي اطرافش، عظيم‌ترين تلاش‌هاي بشرِ متمدن و هنرمند در مصور ساختن تاريخ يك ملت بزرگ شكل گرفته است؛ اين مجموعه دارای حدود 200 اثر فرهنگي از دوره‌هاي مختلف تاريخي است؛ همانند نيايشگاه مادي، شهر پارتي، شهر ساساني و كاروانسراي صفوي .

نقش برجسته بیستون براستي يكي از پرارزش ترين اسناد تاريخي ايران و جهان در دوران باستان مي باشد. اين نقش برجسته مربوط به دوران امپراتوری هخامنشي(330-550 قبل ازمیلاد) و پادشاه مقتدرش داريوش است. نقش برجسته بيستون در سينه كوه باشكوه بيستون در مسير جاده همدان به كرمانشاه حک شده است، نقش برجسته بيستون در سال(520-521 قبل از میلاد) توسط داريوش بزرگ پس از پيروزي بر دشمنان و مخالفانش برروي كوه بيستون كنده شد.

نقشه برجسته بيستون تصوير تاريخي از غلبه داريوش برمخالفان است، در اين نقش برجسته داريوش در حالي كه كماني در دست گرفته و برروي گئومات مغ( طغيانگرمادي) پاگذاشته است تمام ياغيان دست بسته در برابر او به صف ايستاده‌اند. اين سنگ نوشته با ارزش به سه زبان مهم دنياي آن روز يعني فارسي باستان، عيلامي و بابلي نوشته شده است. نخستين كسي كه در مورد كتيبه بيستون بحث كرده ديودورس مورخ سيسیلي است كه در قرن اول ق.م مي‌زيسته است. دیودورس كتيبه بيستون را كار سميرامس ملكه افسانه‌اي آشور دانسته است پژوهش گران زيادي سعي كردند تا معماي كتيبه بيستون را بگشايند و خطوط ميخي اين كتيبه را بخوانند اما در نهايت در سال 1850ميلادي راولینسن پس از نسخه برداري از كتيبه بيستون و كتيبه كوه الوند همدان(گنجنامه) رمز خط ميخي اين دو كتيبه را گشود. بيستون در سال2006در فهرست آثار ميراث جهاني ثبت شد.

• گنبد سلطانيه

در 120 كيلومتري شمال غرب قزوين و برسر راه تبریز شهر سلطانيه قرار دارد اين شهر توسط ارغون شاه، پادشاه ايلخاني بنا شد و بعد از اين شاه ايلخاني توسط ديگر پادشاهان ايلخاني کامل شد. مهمترين و زيباترين بناي شهر سلطانيه گنبد سلطانيه يا مقبره الجايتو است، اين مقبره بنايي هشت ضلعي است كه هر ضلع آن 17 متر طول دارد و داراي گنبدي است كه قطر دهانه آن به 5/25 مي‌رسد و ارتفاع آن 51متر است. اين بنا در طبقه همكف داراي هشت ايوان (چهار ايوان كوچك و چهار ايوان بزرگ ) است و راه صعود به طبقات بالا از طريق ايوان‌هاي كوچك است ايوان‌هاي گنبد سلطانيه داراي پنجره‌هايي هستند كه نور را به داخل بنا مي‌رسانند، گنبد اين بنا برفراز سه فيلپوش يا كنج قرار دارد و از نوع گنبد دوپوش پيوسته است، همچنين هشت مناره برفراز هشت گوشه بنا قرا گرقته است.

گنبد سلطانيه داري تزيينات بسيار زيبايي است، تزيينات اين بنا در نماي خارجي و داخلي در دو دوره انجام گرفته است. تزيينات دوره اول شامل آجركاري، گچبري و كاشيكاري است كه در قسمت‌هاي داخلي بطور جداگانه و همزمان به كار رفته است و در دوره دوم بيشتر شامل گچبري است.

يكي از زيباترين قسمت‌هاي تزييني اين بنا آرايش زيرگنبد است كه به عرض شش متر انجام شده است كتيبه‌هاي ديگر شامل ذكر بزرگان به خط كوفي بنايي موجود است.

در ضلع جنوبي گنبدخانه و برفراز سردابه، بنايي مستطيل شكل بنام تربت خانه ساخته شده است. ورودي ضلع جنوبي گنبدخانه داراي محرابي است كه با گچبري تزيين شده است. در زير تربت خانه سردابي است كه با چند پله از ضلع جنوبي گنبد خانه به آْن راه مي‌يابد. بناي عظيم گنبد سلطانيه از شاهكارهاي معماري دوره اسلامي در ايران است. اين اثر در سال2005ميلادي در فهرست آثار ميراث جهاني (يونسكو) قرار گرفت.

• پاسارگاد

پاسارگاد يا پارسه‌گد پايتخت نخست، امپراطوري هخامنشي(330-550ق.م) در 70كيلومتري جاده شيراز به اصفهان در دشت زيباي مرغاب قرار دارد. كوروش بزرگ موسس حكومت هخامنشي بعد از غلبه بر آستياك آخرين پادشاه مادها پاسارگاد را به پايتختي برگزيد و در پاسارگاد كاخ ها و باغ هاي زيادي ساخت. در دوران حكومت ديگر پادشاهان هخامنشي بناهاي پاسارگاد كم‌كم كامل شدند، شهر پاسارگاد به واقع در تمام دوران دويست ساله حكومت هخامنشيان پايتخت مذهبي آنها بود و تمام پادشاهان اين سلسله براي تاج‌گذاري به اين شهر مي‌آْمدند، از مهمترين بناهاي موجود در مجموعه پاسارگاد كاخ اختصاصي كوروش، كاخ بارعام(تالارپذيرايي)، كاخ مسكوني، زندان سليمان، محوطه مقدس، تل تخت و آرامگاه كورش مي‌باشند، بيشتر بناهاي پاسارگاد از سنگ ساخته شده است، پاي ستون‌ها و ديگر آثار بدست آمده از اين شهر نشانه اوج زيبايي اين پايتخت افسانه‌اي در دوران رونق‌اش است. محوطه تاريخي پاسارگاد در سال 2004ميلادي در فهرست آثار جهاني(يونسكو) قرار گرفت.

• تخت سليمان

مجموعه تاريخي تخت سليمان در 43كيلومتري شهر تكاب در آذربايجان غربي قرار دارد. اين مجموعه در زمان ساسانيان(224-652میلادی) جايگاه مهمترين آتشكده يعني آتشكده آذر گشنسب بوده كه آتش مخصوص جنگاوران و شهرياران درآن قرار داشته است، اين آتشكده در برخي منابع شیز خوانده مي‌شود اين نامي است كه اعراب براين مجموعه گذاشته‌اند، اوج عظمت اين آتشكده در زمان خسرو اول و خسرو دوم(351-379 میلادی) بوده است، چنان كه خسرو پرويز بعد از پيروزي بر بهرام چوبين هداياي زيادي به آنجا اهدا‌‌‌‌‌ء كرد.تخت سلیمان تا سال 624میلادی داراي اهميت زیادی بود تا اینکه در اين سال هراكليوس امپراتور روم به اين آتشكده حمله كرد و آن را غارت نمود و بعد از اين تاريخ بود كه اين آتشكده رونق قبلي خود را از دست داد ،البته آتشكده آذر گشنسب تا سده‌هاي نخستين اسلامي اعتبار داشت اما بعد از اين تاريخ بود كه بر اثر بي‌توجهي و طغيان درياچه تخت سليمان، در معرض نابودي قرار ‌گرفت، در سال 663ه.ق آباقاخان اين محل را به عنوان كاخ شكار انتخاب مي‌كند و بدين صورت حيات به اين مجموعه باز مي‌گردد. در اين دوران ايوان غربي تخت سليمان مرمت مي‌شود و بسياري از بخش‌هاي تخريب شده نيز دوباره مرمت مي‌شود. در دوران ايلخانان مغول بناهاي ديگري از جمله كاخ و مسجد در اين مجموعه ساخته مي‌شود بعد از اين دوران بار ديگر تخت سليمان از رونق مي‌افتد و رو به ويراني مي‌نهد، این مجموعه در سال 1819توسط كرپورتر كشف مي‌شود و در سال1959 كاوش‌هاي باستان شناسي به سرپرستي باستان شناسان آلماني درآن آغاز مي‌شود در طي کاوشها در این مجموعه آثار و بناهاي زيادي از زير خاك بيرون مي‌آيند. تخت سليمان در سال 2003ميلادي در فهرست آثار جهاني ثبت شد.

• مجموعه كليساهاي ارامنه

مجموعه كليساهاي ارامنه به عنوان نهمين اثر جهاني ايران درسال 2008 در فهرست آثار جهاني به ثبت رسيدند. اين مجموعه ثبت شده شامل سه كليساي اصلي سنت طاطائوس(قره كليسا)، سنت استپانوس، زور زور و چند بناي اطراف آن، و روستاي دره شام است.

كليساي طاطائوس يكي از معتبرترين و پر نقش و نگارترين كليساهاي ارمنيان در ايران است كه شهرت جهاني دارد .

سراسر ديوارهاي جنوبي و شمالي و همچنين برج ناقوس كليسا داراي حجاري‌هاي منحصر به فرد است، ظرافت، تناسب، زيبايي و نمادهاي به كاربرده شده در نقش برجسته‌هاي اين كليسا، در نوع خود در جهان مسيحيت بي‌نظير است

قره كليسا يا همان كليساي طاطائوس در جنوب ماكو و 20 كيلومتري شمال شرقي چالدران در كنار روستايي به نام قره كليسا واقع شده است. قره در زبان آذري به معناي سياه است و وجه تسميه اين نام سياه بودن قسمتي از كليسا است. قره كليسا كه دومين كليساي قديمي جهان است از سنگ هاي سياه ساخته شده كه پس از بازسازي قسمتي از سنگ ها به وسيله سنگ هاي سفيد جايگزين شده است. اين كليسا در قرون چهارم تا ششم ميلادي روي آرامگاه تادئوس مقدس، از حواريون حضرت مسيح كه در سال 48 ميلادي به خاطر تبليغ مسيحيت به شهادت رسيد، بنا شد و براي مسيحيان منطقه و همچنين ارامنه جهان ارزش مذهبي زيادي دارد. هر سال در فصل تابستان در ماه ژوئيه ارمنيان ايران و برخي از سفيران مسيحي كشورهاي خارجي در ايران به زيارت كليساي طاطائوس مي‌آيند و در مراسم خاص مذهبي شركت مي‌كنند .
كليساي سنت استپانوس آذربايجان شرقي بعد از قره كليسا در آذربايجان غربي، يكي ديگر ازمهم ترين كليساي ارامنه كشور است. اين كليسا مربوط به قرون 10 تا 12 ميلادي است و در منطقه جلفا در كنار رودخانه ارس ساخته شده است.
كليساي مريم مقدس كه به نام كليساي «زور زور» نيز معروف است، سومين كليساي معروف ثبت شده در فهرست جهاني كليساهاي ارمنيان ايران است كه در استان آذربايجان غربي شهرستان ماكو و در 12 كيلومتري شمال غرب قره كليسا قرار دارد. اين كليسا كه به حدود سال 1298 ميلادي تعلق دارد . روستاي دره شام نيز به دليل اينكه يك روستاي ارمني نشين و داراي آداب و رسوم خاص است در فهرست كليساهاي ارمنيان ايران ثبت شده است. در منطقه دره شام هشت كليسا و زيارتگاه وجود دارد كه از جمله آنها مي توان به كليساي مقدس عليا در كنار گورستان ارامنه دره شام ، كليساي سرگيس مقدس در دره شام ميانه، كليساي گنورگ مقدس در دره شام عليا و كليساي چوپان در سر راه جلفا دره شام را نام برد..

سازه های آبی شوشتر

سازه های آبی شوشتر مجموعه ای از شاهکار های تاریخی- باستانی (از دوره هخامنشیان تا دوره ساسانیان) است که درشمال استان خوزستان و در شهر شوشتر واقع شده است .

مهندسین دوره ساسانی در ساختن این سازه ها از آب به عنوان محرک آسیاب های صنعتی بهره گرفته اند. به گفته ی کارشناسان جهانی، روشی که مهندسین ایرانی برای ساختن آن ها به کار برده اند بسیار نادر و استثنایی و منحصر به فرد است. این سازه ها آب رودخانه کارون را بین تمامی نقاط شهر شوشتر و شهرهای اطراف تقسیم و پخش می کرده است .

در این مجموعه بزرگ صنعتی، ساختمانها، آسیاب ها، آبشارها، کانال ها و تونل های عظیم هدایت آب و در عین حال محل هایی برای استراحت و تفریح مردم وجود داشته است که هنوز آثاری از آن ها باقی مانده است. مجموعه سازه های آبی شوشتر در سال 2009 میلادی در فهرست میراث جهانی یونسکو به ثبت رسیده است.

• بقعه شیخ صفی الدین اردبیلی

مجموعه بقعه شيخ صفي الدين اردبيلي پس از وفات شيخ صفي در سال 735 ه.ق به وسيله فرزند وي صدرالدين موسي با ساختن يك برج مقبره‌اي به نام "الله الله" در محل دفن وي پايه گذاري شد. در طول زمان به‌خصوص پس از شروع حكومت صفويه با توجه به ارادت و احترام خاصي كه پادشاهان صفوي نسبت به جد خود معمول مي‌داشتند، واحدهايي به صورت بخش‌هاي الحاقي به مجموعه قبلي اضافه شده است،به طوري كه پس از مرگ شاه اسماعيل اولين پادشاه سلسله صفويه او را در كنار قبر شيخ با ساختن گنبدي كوچك به خاك سپردند.

بقعه شيخ صفي‌الدين اردبيلي با دارا بودن بناهايي از سال 735 هجري قمري تا 1038 ه ق به عنوان يك مجموعه معماري، كاشي‌كاري پرحجم معرق، نقاشي‌هاي مطلاي ديواري، صندوق منبت و مشبك قبور، درهاي نقره‌پوش و تالار چيني‌خانه به ثبت يونسكو رسيد.

مجموعه بقعه شیخ صفی که در مرکز شهر اردبیل واقع است دارای هشت بخش اصلی شامل مسجد جنت سرا ، قندیل خانه ، حرم خانه ، چینی خانه ، چله خانه ، شربت خانه ، گنبد الله الله و شهیدگاه می باشد.

علاوه بر مقبره شیخ صفی الدین اردبیلی جد صفویه و مرقد شاه اسماعیل اول بنیانگذار سلسله صفوی، آرامگاه های دیگری از شاهزادگان صفوی و سرداران قزلباش از جمله شهدای جنگ های چالدران و شروان در این بقعه و درمحل شهیدگاه قرار دارند.

پرونده این اثر بزرگ به همراه بازار تاریخی شهر تبریز در بهمن ماه سال 87 برای ثبت در فهرست آثار تاریخی جهان به یونسکو ارسال شد.

در سال 1386 شالوده دروازه اصلی مجموعه تاریخی بقعه شیخ صفی‌الدین اردبیلی که از یادگارهای دوران صفویه است و در جریان خیابان کشی 55 سال پیش توسط شهرداری وقت اردبیل ویران و بر روی ویرانه‌های آن میدان و خیابان احداث شده بود، در طرح ساماندهی حریم بقعه شیخ صفی الدین اردبیلی و حدف خیابان و میدان کنونی از دل خاک بیرون آورده و مرمت شد.

 

• مجموعه بازار تبریز

بازار تبريز كه به عنوان يكي از شاهکارهای معماری ایرانی شناخته مي‌شود، در سال ۱۱۹۳ ه.ق. بر اثر زلزله با خاک یکسان شد، اما طولی نکشید که به همت مردم شهر بازسازی گشت.

بازار تبریز هم اکنون به طول یک کیلومتر بزرگ‌ترین مجموعه سرپوشیده دنیاست كه در سال ۱۳۵۴ در فهرست آثار ملی ثبت شده‌است.

طاق‌ها و گنبدهای گچ‌بري شده و مزين به نقش‌ و نگار بلند آن، سازه‌های آجری به هم پیوسته، آرایش دكان‌ها، کثرت تیمچه‌ها، وجود انواع مشاغل و تعداد زیادی مدرسه و مسجد که در کنار سرا‌های بازرگانی قرار گرفته‌اند، این بازار را نمونه‌ای عالی از محیط تجارت و زندگی اسلامی و شرقی بدل ساخته‌است.

بزرگ‌ترین گنبد این بازار، گنبد تیمچه مظفریه ‌است و از مهم ترين تيمچه‌هاي فعلي بازار تبريز مي‌توان به: تيمچه امير ، تيمچه مظفريه ، تيمچه شيخ کاظم ، تيمچه گرجيلر ، تيمچه حاج صفر علي ، تيمچه ميرزا شفيع ، تيمچه حاج رحيم ، تيمچه حاج مير ابوالحسن و... اشاره كرد.

در همه این بازارها، تیمچه‌ها، سرای‌ها و چهارسوهایی هست که حجره‌ها و مغازه‌های آن‌ها مرکز عمده فروشی اجناس گوناگون داخلی و خارجی است.

بازاريان تبريز در طول ۱۰ سال گذشته بيش از ۹۰ درصد بافت فرسوده اين اثر تاريخى را مرمت كرده و در اين مدت حدود ۲ ميليارد تومان هزينه كرده اند.

اين بازار منحصر به فرد با وجود گذشت صدها سال اهميت تجارى خود را از دست نداده، به طورى كه هم اكنون ۸۰ درصد شريان اقتصادى منطقه در اين بازار جريان دارد.

زمان ساخت و پيشينه تاريخى بازار تبريز معلوم نيست چرا كه به دليل وقوع ۱۱ زلزله مخرب در تاريخ تبريز، اين مجموعه بارها تخريب و از سوى مردم و حاكمان محلى بازسازى شده است. اما اسناد تاريخى نشان مى دهد معمارى بازار كنونى تبريز مربوط به اواخر دوره زنديه و اوايل سلسله قاجار است. در واقع به دنبال وقوع آخرين زلزله مخرب در تبريز به سال ۱۱۹۳ ه.ق. اين بازار براى چندمين بار در طول تاريخ بازسازى شده و بر راسته‌ها و تيمچه‌هاى آن افزوده شده است. بازار تاریخی تبریز در مرداد سال 89 به ثبت جهانی رسید.

• نسخ خطي و حافظه جهاني ميراث معنوي و فهرست ناملموس

آثار خطی و مکتوب که دارای ارزش‌های چندجانبۀ علمی، فرهنگی و اجتماعی و در عین حال هنری ـ تاریخی باشند در فهرست حافظۀ جهانی سازمان علمی و فرهنگی ملل متحد «یونسکو» به ثبت می‌رسند. دو اثر ارزشمند ایرانی به دليل منحصر به فرد بودن آنها در ژوئن 2007 میلادی در فهرست حافظة جهاني به ثبت رسيده‌است.همچنين نوروز و رديف هاي موسيقي ايراني در سال 2009 ميلادي در فهرست ميراث ناملموس يونسكو به ثبت رسيدند.

 

• شاهنامة بايسنقري

اين اثر نسخة بديع و منحصر به فردی از شاهكارهاي كتاب‌آرايي، تذهيب و مينياتور ايراني است كه در قرن 15 ميلادي بنا به دستور بايسنقر ميرزا، شاهزاده ادب‌پرور و هنرمند تيموري كتابت شده و با تصاويری بسيار زيبا و چشم‌نواز آراسته شده‌است؛ در اين اثر چگونگي گرد‌آوري شاهنامه و شرح حال فردوسي و شاعران پیش از او در زمینۀ شاهنامه‌سرایی، به خط خطاط مشهور آن‌ زمان استاد جعفر بايسنقري به رشته تحرير درآمده و دوره‏اي از شكوفايي فرهنگ ايران را معرفي مي‏كند. زيبايي‏هاي هنر كتاب‌آرايي و خطاطي اين اثر به اندازه‏اي است كه چندين بار نسخ متعددي از روي آن حتي در كشورهاي ديگر به چاپ رسيده است.

 

• وقفنامه ربع رشيدي

اين اثر با موضوع اهميت وقف، و اهداف ايجاد و سپس وقف مجموعة ربع رشيدي نگاشته شده است. (وقف يعني آثار مادي و معنويِ حاصل از ایجاد و ساخت مجموعهای را در اختيار عامة مردم قراردادن و استفاده از سود آن به نفع عموم كه در اسلام و فرهنگ ايراني از جايگاه ويژه‏اي برخوردار است)

خواجه رشیدالدین فضل‌الله همدانی يكي از ديوان‌سالاراني بوده كه نقش مهمي در بازسازي بخش‌های مختلف کشور ایران و آثار آن بر عهده داشت؛ اين وزير نام‏آور ايراني به خاطر تأمين پشتوانة مالي براي ادارة مؤسسات كشور و ايجاد امكانات‏ آزمايشگاهي و‏ تحقيقاتي، دارايي و املاك زيادي را با درآمدهاي فراوان به ربع رشيدي وقف كرد و اين وقفنامه را براي موقوفات خود نوشت؛ وقفنامۀ ربع رشيدي اكنون در كتابخانة ملي تبريز نگهداري مي‏شود.

• نوروز کهن ترین جشن ایرانیان

نوروز و آیین های با شکوه آن از سه هزار سال پیش تا کنون در ایران ادامه داشته است و با عنوان یکی از کهن ترین آیین های ملی در جهان جاودانه مانده است، نوروز به واقع یکی از عوامل تداوم فرهنگ ایرانیان است، با وجود گذشت سالها و حوادث گوناگون برگزاری این جشن بزرگ در عصر حاضر با سه هزار سال پیش تفاوت چشمگیری نکرده است و به همین دلیل موجب وحدت فرهنگی ساکنان فلات ایران و تمام فارسی زبانان شده است و آنان در هر گوشه از جهان این جشن را به طور یکسان برگزار می کنندو بزرگ می دانند ، اندیشمندان نیز نوروز را مظهر پایدار هویت و ناسیونالسیم ایرانی خوانده اند، در بسیاری از آثار مورخین ایرانی و غیر ایرانی، جشن نوروز به جمشید، شاه افسانه ای ایران نسبت داده شده است و آن را به دلیل آغاز بهار ، برابر شدن روز و شب و از سر گرفته شدن درخشش خورشید و اعتدال طبیعت بهترین روز سال دانسته است.جمشید پادشاه ایران نوروز را به شکرانه اینکه خداوند گرما و سرما و بیماری و مرگ را از مردمان سرزمین ایران گرفت، برگزار کرد ، حکیم عمر خیام ستاره شناس و ریاضی دان قرن 5 هجری (12 میلادی) مي نویسد جمشید به مناسب آمدن خورشید به اعتدال، نوروز را جشن گرفت و از آن زمان همه ساله جشن نوروز برگزار می شود. در سال 534 پیش از میلاد مسیح کوروش کبیر به جشن نوروز جنبه رسمی داد و در این روز دستورالعمل ترفیع نظامیان ، ابلاغ انتصابات تازه ،سان دیدن از سربازان و عفو مجرمان پشیمان ، ایجاد فضای سبز و پاکسازی محیط زیست را در نوروز انجام می داد.

نوروز ایرانیان به واقع یکی از بهترین زمانها برای تحویل سال و شروع سالی دیگر است این زمان همراه با رویش دوباره طبیعت و پایان سرما و شروع بهار است این مراسم در روز اول فروردین(مارس) برگزار می شود، البته ایرانیان هر ساله یک هفته تا دو هفته قبل از نوروز به استقبال نوروز می روند ، آنها با خانه تکانی ( شست و شوی فرش و گردگیری خانه و کاشت دانه هاي ماش و عدس و گندم در ظرف ها ی خانگی برای قرار دادن در سفره هفت سین، خرید لباس هاي نو خود را آماده می کند ، ایرانیان در چهارشنبه آخر سال مراسم چهارشنبه سوری (برپایی آتش و پریدن از روی آن و شادی کردن ) را انجام می دهند ( آتش در نزد ایرانیان نماد پاکی است ) معمولاً در زمان تحویل سال که همان آغاز نوروز است ایرانیان به خانه پدر و مادر خود می روند سفره زیبا و خوش رنگی به نام سفره هفت سین پهن می کنند در کنار سفره می نشینند و برای سلامتی همه دعا می کنند و آرزو پیشرفت و موفقیت بیشتر در کارها را برای یکدیگر می کنند ، بعد از تحویل سال معمولاً جوان ها به دیدار اقوام نزدیک و سالمندان فامیل می روند و ضمن تبریک سال نو از آن هدیه می گیرند مراسم نوروز در ایران 13 روز طول مي كشد و در روز سيزدهم مردم به همراه خانواده به آغوش سبز طبيعت مي روند و تا عصر بازي و شادي مي كنند و به اين صورت جشن نوروز ايرانيان در غروب روز سيزدهم فروردين به پايان مي رسد.

• رديف هاي موسيقي ايران

عنوان ردیف به مجموعه‌ای از قطعه‌هایی از موسیقی ایرانی اطلاق می‌شود که برای اجرا و یاددهی و یادگیری و نشان دادن قابلیت‌های خاصی از موسیقی ایرانی انتخاب، منظم و مرتب شده‌اند. هریک از این قطعه‌ها گوشه نامیده می‌شود.

ردیف معمولاً به هفت مجموعه ٔ مرتب خاص و مشخص (که دوبه‌دو اشتراک دارند) تقسیم می‌شود. هریک از این مجموعه‌ها دستگاه نامیده می‌شوند. این دستگاه‌ها عبارت‌اند از شور، سه‌گاه، چهارگاه، همایون، ماهور، نوا و راست‌پنجگاه، که هرکدام توالی و مدگردی مخصوص به خودشان دارند و معمولاً با شخصیت مودال و گردش ملودی آغازشان شناخته می‌شوند. گذشته از دستگاه‌ها، معمولاً پنج، شش یا هفت مجموعه ٔ خاص (بسته به روایت ردیف) هم درنظر گرفته می‌شوند که از نظر تعداد گوشه‌ها از دستگاه‌ها کوچک‌تر هستند، ولی بستگی مودال گوشه‌هایشان بیشتر از بستگی مودال گوشه‌های دستگاه‌هاست. این مجموعه‌ها، که معمولاً آواز یا مایه نامیده می‌شوند، عبارت‌اند از ابوعطا (یا دستان عرب)، دشتی، بیات ترک (یا بیات زند)، افشاری و بیات اصفهان، که در بعضی روایت‌های ردیف دو آواز بیات کرد و شوشتری هم به آنها اضافه می‌شوند. معمولاً مایه‌های ابوعطا، دشتی، بیات ترک، افشاری و بیات کرد را وابسته به دستگاه شور، و بیات اصفهان و شوشتری را وابسته به دستگاه همایون به حساب می‌آورند.











باغ های ایرانی

باغ ایرانی به ساختار و طراحی منحصر به فرد آن شهرت دارد . باغ ایرانی پاسارگاد را ریشه معماری این باغ ها دانسته اند . کورش کبیر شخصا دستور داده بود که باغ پاسارگاد چگونه ایجاد شود و درخت ها نیز به چه شکل کاشته شوند و در واقع هندسی ساخت باغ و شکل و شمایل آن از دیدگاه کورش به باغ ایرانی گرفته شده است . در دوره ساسانیان نیز باغها در جلوی کاخ ها و معابد شکل گرفتند و این موضوع در دوره اسلامی نیز ادامه یافت . شکل باغ ایرانی شامل انتظام آب ، انتظام گیاه و انتظام معماری است . این انتظام در قالی های ایرانی نیز قابل جستجو می باشد و عناصراین انتظام ( آب ، گیاه و معماری ) در نگارگری ایرانی موجودند و تصویری ایده آل از باغ ایرانی را ارائه میدهند.

مجموعه 9 باغ ایرانی که درسال 2011  در فهرست میراث جهانی یونسکو به ثبت رسیده اند عبارتند از

باغ ایرانی پاسارگاد ، باغ ارم شیراز ، باغ چهل ستون اصفهان ، باغ فین کاشان ، باغ عباس آباد مازندران ، باغ شازده کرمان ، باغ دولت آباد یزد ، باغ پهلوانپور مهریز ، باغ اکبریه بیرجند .